«Do‘zax darvozasi» deb ataladigan Darvazadagi olov avvalgidan sustroq, ammo hamon yonmoqda. U qanday paydo bo‘lgan, u yerga qanday boriladi, qachon yetib kelish kerak, qayerda tunash mumkin va nimalarni olish kerak.
Mundarija
Turkmanistondagi Qoraqum cho‘lining qoq o‘rtasida diametri taxminan 70 m bo‘lgan krater ellik yildan ko‘proq vaqtdan beri yonib turibdi. Tunda uning chetida turib, olovning guvillashini eshitsangiz va atrofingizdagi cho‘l sukunatini his qilsangiz, Darvaza gaz krateri Markaziy Osiyodagi eng g‘ayrioddiy manzaralardan biri ekaniga amin bo‘lasiz.
Biroq u o‘zgarib bormoqda. Turkmaniston olovni o‘chirishga harakat qilmoqda, 2025-yilda esa davlat gaz kompaniyasi u ancha susayganini ma’lum qildi. Quyida 2026-yil holatiga ko‘ra bizga ma’lum bo‘lganlar va safaringizni qanday rejalashtirish haqida.
Hali ham yonyaptimi?
Ha. 2022-yil yanvarida Turkmanistonning o‘sha paytdagi prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov davlat televideniyesida mas’ullarga qimmatli gazni behuda sarflayotgan va atrofdagi odamlar sog‘lig‘iga zarar yetkazayotgan olovni o‘chirish yo‘lini topishni topshirdi. 2025-yil iyunida davlat gaz kompaniyasi «Turkmengaz» rahbarlaridan biri gazning bir qismini olish uchun yaqin atrofdagi quduqlar ochilgach, yonish deyarli uch baravar kamayganini aytdi. 2025-yil dekabrida kompaniya gaz sizib chiqishini butunlay to‘xtatishga mo‘ljallangan yangi quduq haqida e’lon qildi, ammo muddatini aytmadi.
2026-yilda krater hamon yonmoqda, biroq siz ko‘rgan bo‘lishingiz mumkin bo‘lgan suratlardagidan sustroq. Agar Darvaza rejalaringizda bo‘lsa, safarni uzoqqa cho‘zmagan ma’qul.
U qanday paydo bo‘lgan
Buni hech kim aniq bilmaydi. Keng tarqalgan rivoyatga ko‘ra, 1971-yilda sovet burg‘ulash qurilmasi gaz bilan to‘la yer osti bo‘shlig‘iga tushib ketgan, yer o‘pirilgan va geologlar sizib chiqayotgan gaz bir necha haftada yonib tugaydi, deb o‘ylab, unga o‘t qo‘ygan. Turkman geologlari esa boshqa versiyani aytib berishgan: unga ko‘ra, o‘pirilish 1960-yillarda sodir bo‘lgan, olov esa 1980-yillarda yoqilgan. Bu bahsga nuqta qo‘yadigan sovet hujjatlari e’lon qilinmagan.
2013-yilda kanadalik tadqiqotchi Jorj Kurunis tuproq namunalarini olish uchun kraterga tushgan birinchi inson bo‘ldi. Uning jamoasi kraterning diametrini 69 m, chuqurligini esa taxminan 30 m deb o‘lchagan. 2018-yilda kraterga rasman «Qoraqum yolqini» nomi berildi.
U yerga qanday borish mumkin
Darvaza Ashxoboddan taxminan 260 km shimolda, Dashoguzga boradigan avtomagistral bo‘ylab avtomobilda to‘rt soatcha yo‘l. So‘nggi 8 km asfaltdan chiqib, qum orqali o‘tadi, shuning uchun 4x4 avtomobil kerak. Shimoldan, Ko‘hna Urganch va Xiva yaqinidagi O‘zbekiston chegarasi tomondan kelsangiz, yo‘l taxminan 280 km.
Kraterning o‘ziga jamoat transporti qatnamaydi, Turkmaniston qoidalari esa u yerga mustaqil borishni qiyinlashtiradi. Barcha Turkmaniston turlarimizda 4x4 avtomobil, haydovchi va lager siz uchun tashkil etiladi.
Qachon borish kerak
Eng yaxshi oylar — aprel–may va sentabr–oktabr. Yozda cho‘lda kunduzi harorat 45 °C dan oshadi; qishda tunda sovuq tushadi, ammo gulxan yonidagi ochiq, sovuq tunning ham o‘z sehri bor.
Kechga yaqin yetib keladigan qilib rejalashtiring:
- Quyosh botishidan oldin, kraterning shakli ko‘rinib turganda, uning chetiga piyoda boring.
- Qorong‘i tushgach, shu’la eng ta’sirli bo‘lgan paytda yana qayting.
- Lagerda tunasangiz, tongda, cho‘l salqin va huvillab yotganda, unga so‘nggi bor nazar tashlang.
Qayerda tunash mumkin
Krater chetidan piyoda besh-o‘n daqiqalik masofada o‘tov va chodirlardan iborat bir nechta oddiy lager bor. Sizni ko‘rpacha va issiq ko‘rpalar, gulxanda pishirilgan kechki ovqat va tashqaridagi umumiy hojatxonalar kutadi; dush cheklangan yoki umuman yo‘q. Sharoit oddiy, ammo ufqda krater yolqinlanib turgan holda uyquga ketishni hech kim unutmaydi.
Muhim eslatmalar
- Masofa saqlang: krater chetining ayrim qismlari mustahkam emas, to‘siq esa deyarli yo‘q. Kraterga hech qachon hech narsa tashlamang.
- Shamol esib keladigan tomonda turing: issiq havo va gaz hidi shamol yo‘nalishida tarqaladi.
- Qorong‘ilik: qaytishda peshona chirog‘idan foydalaning, yer notekis.
- Dron olmang: Turkmanistonda dronlar taqiqlangan.
- Aloqa yo‘q: mobil aloqa juda zaif yoki umuman bo‘lmaydi, buning ustiga ko‘plab ilovalar baribir bloklangan.
- Naqd pul: AQSH dollarini olib keling; kraterda sotib oladigan hech narsa yo‘q, ammo Turkmanistonda sizga naqd pul kerak bo‘ladi.
O‘zingiz bilan nima olish kerak
- Issiq kurtka, shapka va qo‘lqop: hatto bahor va kuzda ham cho‘lda tunlar sovuq.
- Qumda yurish uchun yopiq poyabzal.
- Peshona chirog‘i va powerbank.
- Suv, nam salfetkalar va yengil tamaddi.
- Tungi suratlar uchun kichik shtativ.
- Shamol uchirgan qumdan himoya uchun quyosh ko‘zoynagi va ro‘mol.
TravelX bilan rejalashtiring
Darvaza biz tashkil etadigan har bir Turkmaniston safariga kiradi va krater yonidagi o‘tov lagerida bir kecha tunashni o‘z ichiga oladi:
- Xivadan Buxoroga Turkmaniston orqali, 4 kun
- Buxorodan Xivaga Turkmaniston orqali, 4 kun
- Ashxoboddan Turkmanistonning eng yaxshi joylari, 5 kun
Band qilishdan oldin Turkmanistonning yangi elektron vizasi qanday ishlashi haqida o‘qing.
