Xorazmning cho‘l qal’alari: Xivadan puxta o‘ylangan bir kunlik sayohat

Xiva sizni diqqat bilan qarashga o‘rgatadi: koshinli sirtga, o‘ymakor eshikka, hovlining mutanosibligiga. Qadimgi Xorazmning cho‘l qal’alari esa ko‘lamni o‘zgartirishni talab qiladi. Bu yerda tuproq devorning ahamiyati qisman uning atrofidagi zamin bilan bog‘liq. Tepalik kuzatuv joyiga aylanadi; ufqdagi chiziq esa odamlar qachonlardir qayerda yashagani va nimani himoya qilishi kerak bo‘lgani haqidagi savolga aylanadi.

Xivada vaqt o‘tkazayotgan sayyohlar uchun Tuproqqal’a va Ayozqal’a atrofida tuzilgan bir kun qarashni keskin o‘zgartiradi. Maqsad imkon qadar ko‘proq qal’a xarobalarini “to‘plash” emas. Maqsad — ikki joyni shunchalik yaxshi tushunishki, hozir bo‘m-bo‘sh ko‘ringan yer ortida bir paytlar odamlar yashagan landshaftni ko‘ra olasiz.

Bu safarni ob-havo, kunduzgi yorug‘lik va bilimdon mahalliy haydovchiga moslab tashkil qilish kerak. Unga to‘liq bir kun ajrating, to‘xtash joylari sonini me’yorida saqlang va piyoda yurish asfaltlangan eski shahar ko‘chasidagiga qaraganda ko‘proq e’tibor talab qilishini hisobga oling.

Avvalo, bu yerda “Xorazm” nimani anglatishini tushunib oling

Qadimgi Xorazm — tarixiy hudud, bugungi Xorazm viloyatining sinonimi emas. O‘zbekiston YuNESKOga taqdim etgan arizada “Qadimgi Xorazmning cho‘l qal’alari” deb atalgan guruh Qoraqalpog‘iston Respublikasida joylashgan. Bu farq Xivadan boshlanadigan safar nega sizni boshqa zamonaviy ma’muriy hududga olib borishini, shu bilan birga kengroq voha tarixi doirasida qolishini tushuntirishga yordam beradi.

YuNESKO maqomiga ham ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Bu cho‘l qal’alari O‘zbekiston 2008-yilda taqdim etgan Dastlabki ro‘yxatga kiritilgan. Ushbu yozuv bo‘yicha ular Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan obyekt emas. Ularning ahamiyati bo‘rttirilgan nomga muhtoj emas: saqlanib qolgan manzilgohlar, istehkomlar va saroylar o‘z-o‘zicha diqqatga sazovor.

“Qal’a” sayohatda qulay so‘z, lekin u chalg‘itishi ham mumkin. Ro‘yxatdagi joylarning vazifalari va tarixi turlicha bo‘lgan. Gidingizdan qarshingizda istehkomli manzilgohmi, mudofaa inshootimi, saroy majmuasimi yoki bir necha davrda odamlar yashagan joymi — shuni so‘rang. Shu birgina savol kunni aniqroq qiladi.

Tuproqqal’a: shahar g‘oyasidan boshlang

Tuproqqal’adan boshlash ma’qul, chunki uning tarhi cho‘ldagi yolg‘iz chegara posti degan tasavvurdan nariga o‘tishga yordam beradi. O‘zbekistonning YuNESKOga arizasida istehkomlari va saroy majmuasi tomon olib boruvchi bosh ko‘chasi bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchak shakldagi manzilgoh tasvirlangan. Shu tarh bo‘ylab harakatni tasavvur qiling: kirish, ko‘cha bo‘ylab o‘tish, hokimiyat maskaniga yaqinlashish.

Yodgorlik bo‘ylab yurishdan oldin, agar mavjud bo‘lsa, tarh yoki rekonstruksiya chizmasini ko‘rsatishlarini so‘rang. Kirish joyi, devor bilan o‘ralgan hudud va saroy qayerda bo‘lganini aniqlab oling. Bir necha daqiqa mo‘ljal olish ko‘zga tashlanayotgan eng baland qoldiqlar tomon darhol yurib ketishdan ko‘ra qimmatliroq bo‘lishi mumkin.

So‘ng alohida unsurlarga emas, ular orasidagi bog‘liqliklarga e’tibor bering. Katta qo‘rg‘on devori ichidagi makonni qanday tartibga solgan bo‘lishi mumkin? Binoning qaysi qismlari saqlanib qolgan, qaysilari esa qazishmalar orqali ma’lum? Gidning tushuntirishi qayerda moddiy dalilga tayanadi, qayerda esa rekonstruksiya yo‘qolgan inshootni tasavvur qilishingizga yordam beryapti?

Bu farq suratga olishda ham foydali. Joylashuvni ko‘rsatish uchun kadrga yetarlicha landshaft qo‘shing, so‘ng tekstura yoki ko‘lamni aks ettiruvchi ikkinchi suratni oling. Saqlanib qolgan har bir devorni taxt zali yoki ibodatxona deb atovchi izohlardan saqlaning. Arxeologik talqin har bir burchakka dramatik vazifa yuklamasa ham yetarlicha qiziqarli.

Ayozqal’a: devorlar bilan birga tepalikni ham “o‘qing”

Ayozqal’ada joylashuvning o‘zi tajribaning markaziga aylanadi. Milliy turizm portali uni uchta qal’a-manzilgohdan iborat majmua sifatida tasvirlaydi. Ularga bir paytda qurilgan yagona bino sifatida qaramaslik kerak, hududga borish esa o‘z-o‘zidan uning har bir qismini aylanib chiqishni anglatmaydi.

Tepaga ko‘tarilishdan oldin gidingizdan alohida inshootlarni ko‘rsatib berishni so‘rang. Ruxsat etilgan qulay kuzatuv nuqtasidan ularning yonbag‘irlar va ochiq yerlarga nisbatan joylashuviga e’tibor bering. Nega aynan shu balandlik tanlangan? Bu yerdan nimalar ko‘rinadi? Yaqinlashish yo‘li istehkom haqidagi taassurotga qanday ta’sir qiladi?

Bu yerda ham tanlab harakat qilish kerak. Agar issiq, shamol, oyoq ostidagi yer yoki harakatlanish imkoniyatingiz ko‘tarilishni noqulay qilsa, pastroqdagi kuzatuv nuqtasini tanlang va tarhni tushunishga ko‘proq vaqt ajrating. Eng baland nuqtadan olingan surat joyni chinakamiga ko‘rganingizning majburiy sharti emas.

Mo‘rt devorlarga chiqmang va arxeologik qoldiqlar orqali yo‘lni qisqartirmang. Tuproq me’morchiligi materiali ko‘rinib turgani uchun ham tajribaning bir qismi; aynan shu material himoyaga muhtoj. Belgilangan yoki mahalliy odamlar ko‘rsatgan yo‘llardan yuring va tor yo‘laklarda boshqa tashrif buyuruvchilarga yo‘l bering.

Nega kamroq qal’a yaxshiroq kun degani

Kengroq guruhga ko‘pchilik sayyohlar bir safarda idrok eta oladiganidan ko‘proq yodgorlik kiradi. Sayohat rejasiga nomlar qo‘shish oson. Har bir joyga kontekst, yurish uchun vaqt va foydali tushuntirish berish qiyinroq.

Birinchi tashrif uchun Tuproqqal’a va Ayozqal’a uyg‘un juftlik hosil qiladi: biri uyushgan manzilgoh va saroy haqida, ikkinchisi balandlik va istehkom haqida o‘ylashga undaydi. Sharoit qulay bo‘lsa va gid u nima qo‘shishini tushuntira olsa, uchinchi to‘xtash ham o‘rinli bo‘lishi mumkin. Bu chidamlilik sinovi emas, ongli tanlov bo‘lishi kerak.

Jahon yodgorliklari jamg‘armasi (World Monuments Fund) cho‘l qal’alarini asrash zarurligiga e’tibor qaratgan. Bu kirish bo‘yicha ko‘rsatmalarga e’tibor berish uchun sabab, yanada sarguzashtli surat uchun beqaror qismlarni izlashga taklif emas. Eng esda qolarli manzara ham joyga zarar yetkazmasdan yetib borish mumkin bo‘lgan manzara bo‘lishi kerak.

Xivadan bir kunni qanday tuzish kerak

Avval tashkilotchingizga siz uchun eng muhim narsani ayting: arxeologiya, landshaft fotografiyasi, yengil piyoda yurish yoki umumiy tanishuv. Ayni shu ikki yodgorlik ana shu ustuvorliklarga qarab butunlay boshqacha kunlarni taqdim etishi mumkin.

Oqilona taxminiy tartib: erta yo‘lga chiqish, birinchi yodgorlikni puxta ko‘rish, oldindan rejalashtirilgan tushlik yoki dam olish, so‘ng ikkinchi asosiy yodgorlik. Tartibni mahalliy sharoit hal qilsin. Agar suratga olish uchun kechki yorug‘lik kerak bo‘lsa, bu vaqt qaysi yodgorlikka ajratilishi va qaytish yo‘liga qanday ta’sir qilishini kelishib oling.

Narx taklifida olib ketish va qaytarib qo‘yish joylari, transport vositasi, haydovchining kutish vaqti, gid xizmati, ovqatlanish va kirish masalalari ko‘rsatilganini tasdiqlang. Haydovchi tarixiy tushuntirish ham beradimi, so‘rang; bu ikki vazifa bir-birining o‘rnini bosadi, deb hisoblamaslik kerak. Xivadan to‘g‘ri chiziq bo‘yicha masofaga tayanmasdan, aynan sizning yo‘nalishingiz bo‘yicha kutilayotgan yo‘l vaqtini so‘rang.

Ekskursiya oxiriga vaqti qat’iy belgilangan kechki jo‘nashni ulamang. Uzoqroq to‘xtash yoki sekinroq qaytish keyingi qatnovingizga xavf solmasa, safaringiz qulayroq bo‘ladi. Agar shoshilinch qal’alar kuni bilan Xivada ikkinchi tun o‘rtasida tanlayotgan bo‘lsangiz, qo‘shimcha vaqt zaxirasi sizga nimalardan bahramand bo‘lish imkonini berishini o‘ylab ko‘ring.

Nimani olish va nimani aniqlash kerak

Ichimlik suvi, quyoshdan himoya vositalari, oyoqni mahkam tutadigan poyabzal va ob-havo prognoziga mos qo‘shimcha kiyim oling. Suvni qayerda to‘ldirish, hojatxona topish va ovqatlanish uchun to‘xtash mumkinligini so‘rang; kunni tasdiqlanmagan qulayliklarga tayanib rejalashtirmang. Changli sharoitda kamera yoki telefoningizni himoyalang.

Agar siz boradigan sanalarda turar joy ishlayotgan bo‘lsa, qal’alar yaqinida tunash jozibali bo‘lishi mumkin. Band qilishdan oldin aniq joylashuv, uxlash sharoiti, hojatxona, yuvinish imkoniyatlari, ovqat, elektr quvvati hamda isitish yoki sovitish haqida so‘rang. “O‘tov” so‘zi turar joy turini anglatadi, qulaylik darajasining to‘liq tavsifini emas.

Mavsumiy rejalashtirish uchun TravelX tayyorlagan O‘zbekiston bo‘yicha oyma-oy qo‘llanmaga murojaat qiling, so‘ng jo‘nash sanasi yaqinlashganda mahalliy tashkilotchidan ob-havo prognozi va yodgorliklarga kirish imkoniyatini tekshirishni so‘rang. Umumiy mavsumiy tavsiya muayyan kundagi sharoitni hal qila olmaydi.

Sayyohlar tez-tez beradigan savollar

Xorazmning cho‘l qal’alari YuNESKO Jahon merosi obyektimi?

“Qadimgi Xorazmning cho‘l qal’alari” yozuvi O‘zbekistonning YuNESKO Dastlabki ro‘yxatida turibdi. Uni Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan obyekt sifatida emas, aynan shunday ta’riflash kerak.

Xivadan bir kunlik sayohat yetarlimi?

Transport va dam olish tanaffusi bilan ikkita asosiy yodgorlik uchun to‘liq bir kun — oqilona reja. Aniq vaqt yo‘nalishingiz, yurish sur’atingiz va sharoitga bog‘liq. Landshaftda ko‘proq vaqt o‘tkazmoqchi bo‘lsangiz va mos turar joy tasdiqlangan bo‘lsa, bir kecha tunab qolish ma’qul.

Qal’alar Xivadan qancha uzoqlikda?

Yo‘nalish va yo‘lning so‘nggi grunt qismiga qarab, Xivadan Ayozqal’a hududigacha avtomobilda taxminan 1–1,5 soat yo‘l yurishni mo‘ljallang. Tuproqqal’a ham Qoraqalpog‘istonning shu qismida joylashgan, shuning uchun ikki yodgorlikni piyoda aylanish va dam olish uchun vaqt qoldirgan holda bir kunga sig‘dirish mumkin.

Borish uchun eng yaxshi vaqt qachon?

Aprel–may va sentabr–oktabr eng qulay oylar. Yozda cho‘lda tushdan keyin havo juda issiq bo‘ladi, shuning uchun iyul va avgustda erta yo‘lga chiqing va tushgacha qaytib keling. Qishda kunlar qisqa, sovuq va ko‘pincha shamolli bo‘ladi.

Qoraqalpog‘iston uchun ruxsatnoma kerakmi?

Yo‘q. Qoraqalpog‘iston O‘zbekistonning bir qismi, O‘zbekistonga odatiy kirishingiz — vizasiz yoki elektron viza bilan — uni ham qamrab oladi. Mamlakatning boshqa joylaridagi kabi pasportingizni o‘zingiz bilan olib yuring.

Piyoda yurish qanchalik qiyin?

Tuproqqal’ada yo‘l asosan tekis, biroq oyoq osti notekis. Ayozqal’ada yuqoridagi qal’aga chiqish uchun tik, qumli yonbag‘irdan ko‘tarilishga to‘g‘ri keladi, ko‘pchilik bu yo‘lni sekin bosib o‘tadi. Agar bu sizga to‘g‘ri kelmasa, pastroqdagi kuzatuv nuqtalaridan ham qal’alarning landshaftda qanday joylashganini ko‘rish mumkin.

Qal’alar yaqinida o‘tovda tunasa bo‘ladimi?

Ha. Ayozqal’a etagidagi o‘tov lageri iliq oylarda mehmonlarni qabul qiladi; odatda umumiy yuvinish joylari va gulxan atrofida kechki ovqat taklif etiladi. Tunashni rejalashtirishdan oldin lager siz boradigan sanalarda ishlashini va narxga nimalar kirishini aniqlab oling.

Qal’alarni Buxoro va Xiva oralig‘idagi yo‘lda ko‘rsa bo‘ladimi?

Ba’zi sayyohlar avtomobilda shunday qiladi, ammo bunda kun juda uzun bo‘lib ketadi. Bu reja erta yo‘lga chiqilganda, yodgorliklar ro‘yxati qisqa bo‘lganda va Xivada kechki rejalar bo‘lmaganda yaxshi ish beradi. Vaqtingiz bo‘lsa, Xivadan alohida bir kun ajratish ancha xotirjamroq.

TravelX jamoasidan nimani so‘rashim kerak?

Tuproqqal’a va Ayozqal’ani o‘z ichiga olgan, piyoda yurish bo‘yicha aniq kutilmalar va tarixiy izohlar bilan Xivadan boshlanadigan qal’alar kunini so‘rang. Harakatlanish bilan bog‘liq ehtiyojlaringizni va suratga olish siz uchun ustuvormi-yo‘qmi, ayting. Yaxshi rejalashtirilgan tashrif sizga xarobalar suratlaridan ko‘proq narsa qoldiradi: u ular ostidagi zaminda butun bir jamiyat qiyofasini tanib olishga yordam beradi.

Xivaning o‘zida Ichan qal’a bo‘ylab piyoda turimizdan boshlang yoki barcha TravelX turlarini ko‘ring.